Trong khoảng 3 năm đầu học luật tại trường luật, khi đọc một điều luật, theo dòng suy nghĩ bình thường, mình thường sẽ hiểu nội dung bề mặt của điều luật đó (ít nhất là ở một mức độ nào đó) và ngay lập tức sau đó áp dụng trực tiếp vào vấn đề mà mình đang xử lý. Cách tư duy và lối suy nghĩ nêu trên là không sai, và trong nhiều hoàn cảnh nó là đúng và sẽ mang lại kết quả cho mình là áp dụng được quy định pháp luật để giải quyết được vụ việc, một tình huống, hoặc một bài tập trên trường. Tuy nhiên, đến giờ, khi nhìn lại, mình thấy nếu mình sử dụng tốt tư duy phản biện vào khi đọc luật tại thời gian mình học luật, có lẽ việc học hành của mình sẽ “phất” hơn nhiều và tư duy phản biện của mình cũng đã được mài dũa và tốt hơn nhiều.
Nếu được quay lại gặp chính mình ở thời đại học, lời khuyên của mình là, thay vì đọc hiểu nội dung bề mặt và ngay lập tức áp dụng quy định đó hoặc chuyển qua quy định khác, hãy dành thêm vài phút để tự đặt ra những câu hỏi mang tính chất phản biện lại nội dung mà mình đang hiểu về điều luật đó. Một số câu hỏi có thể đặt ra đối với mọi quy định pháp luật bao gồm:
1) Tại sao lại có quy định này? (Quy định này sinh ra để giải quyết vấn đề gì?)
2) Nếu không có quy định này thì điều gì sẽ xảy ra?
Mình thấy rằng hai câu hỏi phía trên là hai câu hỏi mang tính chất tổng quát có thể đặt với bất kỳ một quy định nào, dù là luật Việt Nam hay luật nước ngoài hay điều ước quốc tế để hiểu sâu hơn về quy định pháp luật cụ thể trong hoạt động hành nghề của bạn. Sau đó, tùy từng quy định và bối cảnh cụ thể ta có thể đặt thêm các câu hỏi để tạo cơ sở đào sâu vào quy định. Ví dụ như quy định này có điểm gì chưa hoàn thiện không, nếu có thì có xử lý điểm chưa hoàn thiện đó như thế nào?
Khi trả lời được các câu hỏi nêu trên, mình có thể hiểu một quy định sâu sắc hơn so với việc mình chỉ đơn thuần đọc nội dung bề mặt của quy định và áp dụng ngay lập tức để giải quyết vụ việc mình đang xử lý. Các câu hỏi trên cũng sẽ đặc biệt hữu ích trong bối cảnh một quy định pháp luật chưa rõ ràng, có thể dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau – một điều tương đối phổ biến trong các văn bản quy phạm pháp luật ở Việt Nam.
Cụ thể, bằng việc đặt câu hỏi trên, mình sẽ có thể suy luận và đi được đến kết luận cuối cùng về cách hiểu phù hợp đối với quy định. Tuy nhiên, kết quả nêu trên cũng không chắc chắn 100%, bởi trong nhiều trường hợp, có nhiều quy định trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam thực sự mơ hồ và không rõ mục đích quản lý đến mức mà một người khó có thể trả lời cho các câu hỏi tại sao lại có quy định này, hay quy định này sinh ra để giải quyết vấn đề gì, và nếu không có quy định này thì điều gì sẽ xảy ra? Ngoài ra, cũng có khả năng kể cả mình có trả lời được các câu hỏi nêu trên, tuy nhiên, quy định pháp luật đó vẫn không hoàn toàn rõ ràng và vẫn có thể có những cách hiểu khác nhau.
Dẫu sao thì quá trình tư duy phản biện và đặt câu hỏi cũng mang lại cho mình những góc nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về một quy định pháp luật cụ thể, một chế định luật cụ thể, và lớn hơn là cả một văn bản quy phạm pháp luật, giúp mình tiến xa hơn rất nhiều so với việc chỉ đọc hiểu bề nổi của quy định và áp dụng một cách máy móc – điều mà ngay cả một người với kỹ năng đọc hiểu và nghiên cứu vừa đủ cũng có thể làm được mà không cần nhờ đến một người học luật như mình.
Trong quá trình đi làm tại công ty luật, việc đặt câu hỏi như trên trong quá trình nghiên cứu quy định pháp luật trong nhiều trường hợp đã giúp mình hiểu sâu hơn về một quy định cụ thể, trên cơ sở đó đưa ra những ý kiến tư vấn phù hợp cho khách hàng, tránh những trường hợp hiểu quy định một cách quá chặt chẽ và máy móc dẫn đến việc tạo gánh nặng tuân thủ không cần thiết cho khách hàng, và cả những trường hợp hiểu quy định một cách quá “thoáng” và dẫn đến việc đặt khách hàng vào rủi ro có thể bị cơ quan nhà nước xử phạt do không tuân thủ theo quy định pháp luật.